Roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości

Roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy ma charakter obligacyjny i gdy powstanie, uzyskuje byt samodzielny, niezależnie od roszczeń chroniących własność (art. 222 § 1 i 2 k.c.); może być samodzielnie dochodzone niezależnie od roszczenia windykacyjnego albo negatoryjnego i jest samodzielnym przedmiotem obrotu. Utrata własności rzeczy nie powoduje utraty możliwości żądania wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy w okresie, w którym właścicielowi prawo to przysługiwało.
LEX nr 1350223
1350223
Skład orzekający
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)
Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote
Sentencja
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marka P. przeciwko „T.D.” S.A., Oddział w K., „M.P.L.”, sp. z o.o. w B. i Skarbowi Państwa – Jednostce Wojskowej nr (…) w B. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 24 lipca 2013 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 10 stycznia 2013 r.:
„Czy można dochodzić tzw. roszczeń uzupełniających (art. 224, 225 i 230 k.c.) w przypadku naruszeń innych niż pozbawienie właściciela nieruchomości władztwa nad rzeczą, w szczególności uzasadniających roszczenie negatoryjne?”
podjął uchwałę:
Właściciel rzeczy może żądać od posiadacza służebności wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy (art. 224 § 2 i art. 225 w związku z art. 230 oraz art. 352 § 2 k.c.).
Uzasadnienie faktyczne
Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu powstało przy rozpoznawaniu apelacji Marka P. oraz pozwanej „T.D.” S.A. od wyroku Sądu Rejonowego dla Krakowa-Krowodrzy w Krakowie z dnia 14 lutego 2012 r. Orzeczeniem tym zasądzono od pozwanej spółki na rzecz powoda – jako właściciela nieruchomości – kwotę 53.360 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 15 listopada 2011 r. i oddalono powództwo w dalszej części, w tym przeciwko „M.P.L.”, sp. z o.o. oraz Skarbowi Państwa – Jednostce Wojskowej nr (…) w B. w całości.
Na nieruchomości powoda stanowiącej działkę nr 417/1 o pow. 13 arów, położonej w M., objętej księgą wieczystą nr 5501, którą nabył w dniu 11 listopada 1989 r. od Kunegundy H., zostały zbudowane w 1984 r. urządzenia energetyczne – transformator i stacja napowietrzna z linią średniego napięcia, użytkowane obecnie przez „T.D.” S.A. Poprzednikiem prawnym tej spółki była „E.” sp. z o.o., która została utworzona w 1993 r. jako jednoosobowa spółka Skarbu Państwa, przekształcona z przedsiębiorstwa państwowego Zakładu Energetycznego w K. Przez działkę powoda przebiega też podziemny kabel elektroenergetyczny, łączący szafkę licznikową, znajdującą się na słupie energetycznym linii powietrznej niskiego napięcia zlokalizowanego na działce nr 1093 w M. z latarnią oświetlenia przeszkodowego, znajdującą się na wzgórzu na działce nr 395 w M. Obecnie kabel nie jest używany do przesyłu energii elektrycznej.
Zarówno transformator, jak i napowietrzna linia średniego napięcia stanowią elementy przedsiębiorstwa pozwanej spółki. Konserwacji tych urządzeń pracownicy „T.D.” S.A. dokonują co pięć lat, wchodząc na nieruchomość powoda bez jego zgody, co jest możliwe, gdyż w 2004 r. zdemontowali furtkę w ogrodzeniu powoda. Także poprzednia właścicielka działki nr 417/1 nie wyrażała zgody na umieszczanie urządzeń przesyłowych, a o ich zainstalowaniu dowiedziała się później. Za ich umieszczenie ani powód, ani jego poprzedniczka prawna nie otrzymali odszkodowania.
Sąd pierwszej instancji uwzględnił częściowo powództwo wobec pozwanej „T.D.” S.A. na podstawie art. 224 § 2 w związku z art. 225 i 230 k.c. Transformator i stację z linią średniego napięcia uznał za urządzenia, które wchodzą w skład przedsiębiorstwa pozwanej (art. 49 k.c.), a tym samym nie stanowią części składowych nieruchomości powoda i strona pozwana jest ich posiadaczem. Przyjął, że skoro pozwany nie wykazał, iż objęcie w posiadanie przedmiotowej nieruchomości nastąpiło w wykonaniu decyzji o jakiej mowa w art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczanie nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1982 r. Nr 11, poz. 79) i poprzednik pozwanej spółki miał świadomość, iż strona pozwana jest posiadaczem przedmiotowej nieruchomości w zakresie zajętym pod urządzenia przesyłowe, to władanie pozwanej spółki było w złej wierze. W związku z tym Sąd Rejonowy wskazał, że nie upłynął trzydziestoletni termin niezbędny do stwierdzenia zasiedzenia służebności przesyłu. Poza tym zwrócił uwagę, że skoro powód wytoczył powództwo o zapłatę tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jego nieruchomości w 2005 r., to nastąpiła przerwa biegu zasiedzenia.
Według oceny Sądu drugiej instancji, nawet jeżeli miałoby dojść do zasiedzenia służebności przesyłu, to i tak powstałoby zagadnienie, czy za okres poprzedzający zasiedzenie powód może wystąpić z roszczeniem o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z jego działki. Zwrócił również uwagę, że powód nigdy nie występował z powództwem negatoryjnym, w związku czym wystąpił problem, czy dopuszczalne jest roszczenie o bezumowne korzystanie z nieruchomości (art. 224 § 2 i art. 225 k.c.), skoro negatywne stanowisko w tej kwestii zostało zaprezentowane w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CZP 7/11 (OSP 2012, nr 10, poz. 93).
Uzasadnienie prawne
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W judykaturze w zasadzie jednolicie przyjęto, że art. 225 i 224 § 2 w związku z art. 352 § 2 i art. 230 k.c. mogą mieć odpowiednie zastosowanie do rozliczeń między właścicielem i posiadaczem służebności, a więc także służebności przesyłu (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 września, 2011 r., III CZP 43/11, OSNC 2012, nr 2, poz. 18 i z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, OSNC 2006, nr 4, poz. poz. 64 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04, „Izba Cywilna” 2005, nr 11, s. 48, z dnia 11 maja 2005 r., III CK 556/04, nie publ., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 679/04, nie publ., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 680/04, nie publ., z dnia 17 czerwca 2005 r.,III CK 685/04, nie publ., z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 139/05, nie publ., z dnia 8 grudnia 2006 r., V CSK 296/06, nie publ., z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK 346/08, nie publ., z dnia 20 stycznia 2009 r., II CSK 229/08, „Izba Cywilna” 2009, nr 10, s. 44, z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 459/08, nie publ., z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 470/08, nie publ., z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 471/08, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2009 r., II CSK 560/08, nie publ., z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 511/08, nie publ., z dnia 20 sierpnia 2009 r., II CSK 137/09, nie publ., z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, nie publ., z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09, „Glosa” 2012, nr 2, s. 36 i z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 626/09, nie publ.).
Odmienne, odosobnione stanowisko zostało zajęte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r., II CSK 457/06 (nie publ.) i w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CZP 7/11 (OSP 2012 nr 10, poz. 93). Pierwszy z podniesionych argumentów na uzasadnienie tego stanowiska odwołuje się do art. 352 § 2 k.c., odróżniającego posiadanie służebności od posiadania rzeczy, co ma wyłączać kwalifikowanie posiadania służebności jako posiadania zależnego i tym samym stosowanie w tym wypadku art. 230 k.c. Nie można podzielić tego argumentu, gdyż z samej definicji posiadania (art. 336 k.c.) wynika, że posiadaczem rzeczy jest nie tylko ten, kto włada nią jak właściciel (posiadacz samoistny), ale także kto włada rzeczą jak użytkownik zastawnik, najemca dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Kodeks cywilny zerwał z koncepcją, że przedmiotem posiadania jest prawo do rzeczy, a nie rzecz jako taka. Innymi słowy, dopiero w ramach posiadania rzeczy wyróżnia się posiadanie samoistne odpowiadające na gruncie dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm.) posiadaniu rzeczy i posiadanie zależne odpowiadające dawnemu posiadaniu praw.
Zawarte w art. 336 k.c. wyliczenie rodzajów posiadania zależnego rzeczy jest przykładowe; jest nim władanie rzeczą w zakresie ograniczonych praw rzeczowych, tj. użytkowania, zastawu, ale także służebności. Potwierdza to wykładnia językowa art. 352 § 1 k.c., który jednoznacznie stanowi, że kto faktycznie korzysta z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności, jest posiadaczem służebności. Zgodnie z zasadami wykładni językowej i systemowej, zawarte w § 2 tego przepisu pojęcie „posiadanie służebności” oznacza zatem władztwo nad rzeczą odpowiadające treści służebności. Do takiego ograniczonego władania rzeczą, a więc z istoty swej posiadania zależnego, stosuje się odpowiednio przepisy o posiadaniu rzeczy. Unormowanie zawarte w art. 352 k.c. dotyczy wyłącznie posiadania służebności, a zatem nie dotyczy uprawnień właściciela wobec posiadacza zależnego w złej wierze i w związku z tym zawarte w nim odesłanie nie ma większego znaczenia co do stosowania przepisów chroniących własność, do których należą m.in. art. 230, 225 i 224 k.c. Trafnie natomiast podniesiono w literaturze, że skoro do posiadania służebności stosuje się odpowiednio przepisy o posiadaniu rzeczy (art. 252 § 2 k.c.), przy czym wart. 224-225 i 230 k.c. mowa jest o „posiadaniu rzeczy”, to przepisy te stosuje się także do korzystania przez władającego cudzą rzeczą w zakresie służebności przesyłu.
Posiadanie służebności czynnej, np. służebności drogowej, ma charakter swoisty, gdyż uprawnienia wynikające z jej treści są co do władania rzeczą z reguły ograniczone. Przykładowo, osoba, która wykonuje taką służebność korzysta z rzeczy w ściśle ograniczonym zakresie, tj. tylko w celach komunikacyjnych. W literaturze podkreślono, że aby uniknąć wszelkich wątpliwości, a zarazem zwrócić uwagę na swoistość posiadania w zakresie służebności, co ma znaczenie praktyczne, ustawodawca w art. 352 § 1 k.c. zaliczył wykonywanie służebności do posiadania rzeczy. Należy dodać, że już na gruncie Prawa rzeczowego przyjęto, iż posiadanie przechodu i przejazdu korzysta z ochrony posesoryjnej bez potrzeby wykazywania się tytułem ustanawiającym taką służebność (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 października 1958 r., 2 CO 10/58, OSN 1960, nr 2, poz. 41). Z tej specyfiki posiadania służebności należy wywieść wniosek, że punktem odniesienia dla ustalenia odpowiedniego wynagrodzenia dla właściciela nie mogą być w zasadzie stawki czynszu lub dzierżawy nieruchomości, gdyż w tym wypadku stopień ograniczenia władztwa właściciela jest z reguły mniejszy, np. gdy nad nieruchomością przebiega sieć elektroenergetyczna, to niewyłączona jest możliwość upraw gruntu.
W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, trafnie wyjaśniono, że odwołanie się w tym wypadku do roszczeń deliktowych oraz z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie zabezpiecza w dostatecznym stopniu interesu prawnego właściciela. Odmówienie właścicielowi roszczenia uzupełniającego roszczenie negatoryjne mogłoby więc stanowić naruszenie konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności wraz z protokołem dodatkowym nr 1 (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175 ze zm.), nakazującym poszanowanie rozumianego szeroko prawa własności oraz postanowień Konstytucji nakazującej równą ochronę własności i dopuszczającej ograniczenie tego prawa za odszkodowaniem (art. 64 ust. 2 w związku z art. 21 ust. 2).
Nie można także podzielić argumentu podniesionego w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r., II CSK 457/06, i w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III CZP 62/97(OSNC 1998, nr 6, poz. 91), prezentowanego także przez niektórych przedstawicieli doktryny, na poparcie zapatrywania, że roszczenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości bez tytułu prawnego przysługuje właścicielowi, który w tym czasie był legitymowany do wystąpienia z roszczeniem windykacyjnym. Przeciwny i dominujący w judykaturze pogląd wyrażony został m.in. w uchwałach składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2006 r., III CZP 19/06 (OSNC 2006, nr 12, poz. 195) i z dnia 19 marca 2013 r., III CZP 88/12 (OSNC 2013, nr 9, poz. 103) oraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05.
Należy pamiętać, że zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie przyjęto, iż roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy ma charakter obligacyjny i gdy powstanie, uzyskuje byt samodzielny, niezależny od roszczeń chroniących własność (art. 222 § 1 i 2 k.c.), może zatem być dochodzone niezależnie od roszczenia windykacyjnego albo negatoryjnego, i być przedmiotem obrotu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1967 r., II CKN 57/96, OSNCP 1967, nr 6-7, poz. 92 i z dnia 14 lutego 1967 r., I CR 443/66, OSNCP 1967, nr 9, poz. 163 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02, OSNC 2002, nr 12, poz. 149). Utrata własności rzeczy nie powoduje więc utraty możliwości żądania wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy w okresie, w którym właścicielowi prawo to przysługiwało. Przesądza to argument, że jednym z roszczeń uzupełniających jest możliwość żądania odszkodowania za utratę rzeczy, które przysługiwać może dopiero wtedy, gdy ani prawo własności ani roszczenie windykacyjne nie wchodzą w rachubę. Ponadto z art. 229 § 1 k.c. wynika, że gdy właścicielowi rzecz została zwrócona i w rezultacie nie przysługuje mu już roszczenie windykacyjne przeciwko byłemu posiadaczowi rzeczy, to nie jest wyłączona możliwość żądania wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Zawarte w tym przepisie pojęcie „zwrotu rzeczy” w przypadku roszczenia negatoryjnego może być interpretowane jako chwila zaprzestania naruszeń.
Zaprezentowany pogląd, jak wynika z poczynionych uwag, ukształtował się w judykaturze po wejściu w życie w dniu 1 stycznia 1965 r. kodeksu cywilnego, zatem odstąpienie obecnie od niego stanowiłoby czynnik destabilizujący stosunki gospodarcze (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 października 2003 r., P 3/03, OTK-A Zb.Urz. 2003, nr 8, poz. 82). Taka zmiana interpretacji prowadziłaby do naruszenia istotnej wartości jaką jest stabilność stosunków prawnych (por. wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8 kwietnia 1976 r., nr 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Société Anonyme belge de navigation aérienne Sabena).
Odwoływanie się do rozwiązań występujących w prawie niemieckim także nie ma większego znaczenia, gdyż w kodeksie cywilnym niemieckim nie występuje regulacja podobna do występującej w prawie polskim. Po § 985 BGB, dotyczącym roszczenia windykacyjnego, następują przepisy, które normują w szczególności roszczenia uzupełniające, a następnie w § 1004 BGB zawarta jest regulacja roszczenia negatoryjnego. Pomiędzy tymi uregulowaniami znajduje się wiele innych unormowań nawiązujących do roszczenia windykacyjnego, nieprzystających jednak do rozwiązań naszego kodeksu cywilnego. Trudno zatem z porównania kodeksu cywilnego niemieckiego oraz kodeksu cywilnego wyciągać daleko idące wnioski dotyczące polskiego prawa. Przeciwnie, właśnie różnica w systematyce obydwu kodeksów może wskazywać na trafność wiązania w prawie polskim roszczeń uzupełniających także z roszczeniem negatoryjnym.
Wprawdzie poza zakresem przedstawionego zagadnienia pozostaje kwestia wpływu ewentualnego zasiedzenia służebności przesyłu na dochodzone roszczenie, niemniej należy zauważyć, że nabycie przez posiadacza własności lub służebności na tej podstawie jest usprawiedliwione ochroną porządku prawnego, co pozwala uznać, że ograniczenie to, choć następuje bez rekompensaty dla właściciela, jest zgodne z art. 31 Konstytucji. Także regulacje przewidujące nabycie przez posiadacza prawa na skutek niezakwestionowanego długoterminowego posiadania są zgodne z interesem społecznym i nie naruszają art. 1 protokołu nr 1 do konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 15 listopada 2005 r., nr 44302/02, J.A. Pye Ltd przeciwko Zjednoczonemu Królestwu). Należy więc rozważyć, czy funkcja zasiedzenia nie sprzeciwia się przyznaniu w takim wypadku podmiotowi, który utracił w ten sposób swe prawo wszelkich roszczeń uzupełniających. Taki wniosek może wynikać z uzasadnienia uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2006 r., III CZP 19/06.
Z tych względów, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., podjęto uchwałę, jak na wstępie.
Share On Facebook
Share On Twitter
Share On Linkedin

Add a Comment