Zasiłek macierzyński a wypowiedzenie umowy w razie likwidacji lub upadłości pracodawcy

Porada prawa z zakresu świadczeń przysługujących w okresie ciąży i urlopu macierzyńskiego

W związku ze skierowaniem do naszej Kancelarii następujących pytań:

Czy rozwiązanie umowy w okresie ciąży z powodu likwidacji lub upadłości pracodawcy może spowodować utratę prawa do zasiłku macierzyńskiego.
czy w przypadku wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę z powodu likwidacji w okresie pobierania przez pracownika zasiłku macierzyńskiego należeć się będzie wynagrodzenie za okres wypowiedzenia ?
Czy rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron w okresie urlopu macierzyńskiego może spowodować utratę prawa do pobierania zasiłku macierzyńskiego, za okres po rozwiązaniu stosunku pracy.

wyjaśniamy co następuje:

Akty prawne:

USTAWA z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks Pracy Dz.U.1998.21.94 j.t.

USTAWA z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa Dz.U.2010.77.512 j.t (tekst jednolity) (dalej ustawa o świadczeniach).

Ad 1.

Upadłość lub likwidacja pracodawcy są okolicznościami wyłączającymi szczególną ochronę kobiet przez rozwiązaniem umowy o pracę. Stosownie do art. 177 § 4. kodeksu pracy rozwiązanie przez pracodawcę umowy o pracę za wypowiedzeniem w okresie ciąży lub urlopu macierzyńskiego może nastąpić tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy. Pracodawca jest obowiązany uzgodnić z reprezentującą pracownicę zakładową organizacją związkową termin rozwiązania umowy o pracę. W razie niemożności zapewnienia w tym okresie innego zatrudnienia, pracownicy przysługują świadczenia określone w odrębnych przepisach. Okres pobierania tych świadczeń wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Art. 30. ust 1. ustawy o świadczeniach stanowi, że zasiłek macierzyński przysługuje również w razie urodzenia dziecka po ustaniu ubezpieczenia chorobowego, jeżeli ubezpieczenie to ustało w okresie ciąży:

1) wskutek ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy;

2) z naruszeniem przepisów prawa, stwierdzonym prawomocnym orzeczeniem sądu.

W przypadku, o którym mowa w ust. 1, zasiłek macierzyński przysługuje za okres odpowiadający części urlopu macierzyńskiego, która przypada po porodzie.

Zgodnie z ust. 3. cytowanego wyżej art. ubezpieczonej będącej pracownicą, z którą rozwiązano stosunek pracy w okresie ciąży z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy i której nie zapewniono innego zatrudnienia, przysługuje do dnia porodu zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego.

Podsumowując, w razie otwarcia likwidacji pracodawca może rozwiązać umowę z pracownicą w okresie ciąży, jeżeli nie może zapewnić jej innego odpowiedniego zatrudnienia. W takiej sytuacji pracownicy przysługuje zasiłek do dnia porodu w wysokości zasiłku macierzyńskiego, po porodzie zaś zasiłek macierzyński.

Ad 2.

Art. 36 (1.) § 1. kodeksu pracy stanowi, że jeżeli wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony następuje z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy albo z innych przyczyn niedotyczących pracowników, pracodawca może, w celu wcześniejszego rozwiązania umowy o pracę, skrócić okres trzymiesięcznego wypowiedzenia, najwyżej jednak do 1 miesiąca. W takim przypadku pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za pozostałą część okresu wypowiedzenia.

Zgodnie zaś z § 2 okres, za który przysługuje odszkodowanie, wlicza się pracownikowi pozostającemu w tym okresie bez pracy do okresu zatrudnienia.

W myśl art. 12. ust 1. ustawy o świadczeniach zasiłek chorobowy nie przysługuje za okresy niezdolności do pracy, w których ubezpieczony na podstawie przepisów o wynagradzaniu zachowuje prawo do wynagrodzenia. Okresy te wlicza się do okresu zasiłkowego.

Natomiast art. 31 ust. 2 tej ustawy nakazuje stosować odpowiednio do zasiłku macierzyńskiego art. 12 ust. 1.

Rolą zasiłku macierzyńskiego jest rekompensata nieosiągniętych (utraconych) na skutek macierzyństwa zarobków, to jeśli jednak, pomimo niezdolności do pracy, pracownik (ubezpieczony) wynagrodzenie będzie otrzymywał – zasiłek macierzyński nie będzie mu przysługiwał. W piśmiennictwie wskazuje się, że w art. 12 ust. 1 ustawy ustawodawca ustanowił normę kolizyjną wskazującą, że w sytuacji gdy odrębne przepisy gwarantują prawo do wynagrodzenia, prawo do zasiłku chorobowego nie może zostać nabyte . Jeśli zatem pracownik (ubezpieczony) za okres niezdolności do pracy zachowuje prawo do wynagrodzenia, nie przysługuje mu prawo do zasiłku macierzyńskiego.

Wnioskując z przeciwieństwa, w sytuacji kiedy pracownica pobiera zasiłek macierzyński nie należy się jej wynagrodzenie za pracę. Dlatego w przypadku kiedy pracodawca wypowiedziałby Pani umowę o pracę w czasie urlopu macierzyńskiego nie byłby zobowiązany do zapłaty wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.

Nie ma natomiast jasności co do zasadności odmowy przez pracodawcę w tych okolicznościach zapłaty odszkodowania z powodu ewentualnego skrócenia okresu wypowiedzenia, z racji pobierania przez Panią równolegle zasiłku macierzyńskiego. Biorąc jednak pod uwagę, że przedmiotowe odszkodowanie ma funkcję quasi wynagrodzenia, to stosując analogię przyjąć należy, że nie będzie się należeć Pani także odszkodowanie.

Ad 3.

W mojej ocenie rozwiązanie umowy za porozumienie stron, w trakcie trwania urlopu macierzyńskiego nie powoduje utraty prawa do pobierania zasiłku macierzyńskiego za cały czas tego urlopu, także za okres po ustaniu stosunku pracy. Bowiem prawo do urlopu macierzyńskiego jak i do pobierania zasiłku, wynika z pozostawania w stosunku pracy jak i stosunku ubezpieczenia społecznego bezpośrednio przed powstaniem tytułu ubezpieczenia tj. przed ciążą oraz urodzeniem dziecka. Właściwie bez znaczenia jest fakt, dalszego istnienia stosunku pracy w trakcie urlopu macierzyńskiego.

Jeżeli z rozwiązaniem umowy o pracę za porozumieniem stron połączone byłoby uzyskanie przez pracownicę przebywającą na urlopie macierzyńskim świadczeń dodatkowych, będących rodzajem dobrowolnego świadczenia pracodawcy o charakterze odszkodowawczym, to w mojej ocenie otrzymanie takiego dobrowolnego odszkodowania nie będzie powodowało utraty prawa do zasiłku macierzyńskiego. Gdyż zgodnie z tym co zostało napisane wyżej, utrata prawa do zasiłku macierzyńskiego następuje w sytuacji jeżeli pracownica równocześnie zachowuje prawo do wynagrodzenia na podstawie przepisów prawa. W omawianej sytuacji świadczenie pracodawcy nie byłoby obligatoryjne, gdyż obowiązek taki nie wynika z przepisów prawa. Równocześnie nie będzie pełnić roli wynagrodzenia, ale generalnego ekwiwalentu za zgodę pracownicy na dobrowolne rozwiązanie umowy i definitywne rozstanie się z pracodawcą.

Nie mniej jednak biorąc pod uwagę częste sytuacje, w których ZUS dokonuje niekorzystnej dla ubezpieczonych interpretacji przepisów prawa, nie można do końca stwierdzić, że ewentualne otrzymanie odszkodowania za rozwiązanie umowy za porozumieniem stron nie wzbudzi zastrzeżeń tej instytucji.